Ultrason

Jinekolojik Ultrason Nedir?

Ultrasonografi, piezoelektrik kristaller içeren bir prob aracılığıyla yüksek frekanslı ses dalgaları göndererek bu dalgaların dokulardan yansımasıyla oluşan görüntüleri ekrana aktaran bir görüntüleme yöntemidir. Radyasyon içermediğinden hem gebe hem gebe olmayan kadınlarda güvenle tekrarlanabilmektedir. Sonuçlar anlık olarak değerlendirildiğinden acil durumlarda da vazgeçilmez bir araçtır.

Jinekolojik ultrason iki temel yolla uygulanmaktadır: transabdominal (karın üzerinden) ve transvajinal (vajina içinden). Transabdominal ultrason dolu mesane gerektirmekte; geniş bir pelvik genel bakış sunmaktadır. Transvajinal ultrason ise uzun ince bir prop vajinaya yerleştirilerek yapılmakta; organlara çok daha yakın ve ayrıntılı görüntü sağlamaktadır. İkisi zaman zaman birlikte kullanılarak tamamlayıcı bilgi elde edilmektedir.

Modern ultrason cihazları 2D, 3D ve 4D görüntüleme seçenekleri sunmaktadır. 3D ultrason, rahim anomalilerinin ve konjenital malformasyonların değerlendirilmesinde standart 2D’ye kıyasla belirgin üstünlük sağlamaktadır. Renkli Doppler modu ise kan akımını inceleyerek over kistlerinin malignite riskini değerlendirmede kritik bir rol üstlenmektedir.

Transabdominal ve Transvajinal Ultrasonun Farkı

Transabdominal ultrason karnın üst kısmından yapılmakta; dolu mesane ses dalgaları için iletken görevini üstlenmektedir. Rahim, her iki over ve genel pelvik yapı geniş açıdan görüntülenebilmektedir. Ancak obez hastalarda ya da mesane yeterince dolmadığında görüntü kalitesi düşebilmektedir. Gebeliğin özellikle ikinci ve üçüncü trimesterinde ve büyük pelvik kitlelerin değerlendirilmesinde sıklıkla tercih edilmektedir.

Transvajinal ultrason ise probun vajinaya yerleştirilmesiyle organları çok daha yakın mesafeden görüntülemektedir. Küçük yumurtalık kistleri, ince endometrial lezyonlar, erken gebelik bulguları ve serviks değerlendirmesinde standart yaklaşımdır. Mesanenin boş olması tercih edilmektedir. Ayrıca infertilite sürecinde folikül takibi için altın standart olarak kabul görmektedir. Cinsel aktif olan kadınlarda konfor içinde uygulanabilmektedir.

Gebelik Takibinde Ultrasonun Önemi

Ultrason, gebelik sürecinin her aşamasında kritik bilgiler sunar:

• Erken Gebelik: Gebeliğin varlığının doğrulanması, yerleşimin (dış gebelik ayrımı) ve tahmini doğum tarihinin belirlenmesi.

• Fetal Gelişim: Bebeğin boyutu, ağırlığı ve organ gelişiminin haftalık takibi.

• Yapısal Taramalar: 11-14. haftalarda ense kalınlığı ölçümü ve 18-22. haftalarda Ayrıntılı Ultrason ile bebeğin tüm organlarının incelenmesi.

• Plasenta ve Amniyon Sıvısı: Bebeğin eşinin (plasenta) durumu ve etrafındaki sıvı miktarının düzenli kontrolü.

Jinekolojik Ultrason Hangi Durumlarda Yapılır?

Pelvik ağrı, düzensiz adet kanaması, şiddetli dismenore (adet ağrısı), vajinal kanama ve şişkinlik gibi şikayetlerde ilk başvurulan tanı aracıdır. Rahim miyomları, endometrial poliplerve adenomiyozis gibi patolojiler ultrasonla kolaylıkla tespit edilmektedir. Rahim ve endometrium boyutları ölçülerek yaşa ve hormonal duruma göre değerlendirilmektedir.

Over kistlerinin tanı, tiplendirilmesi ve takibinde ultrason vazgeçilmezdir. Foliküler kist, korpus luteum kisti, dermoid kist (teratom), endometrioma (çikolata kisti) ve malignite şüpheli kitleler ultrason görünümleriyle birbirinden ayırt edilmektedir. Yıllık jinekolojik muayenede rutin olarak kullanılmakta; şüpheli bulgularda ileri araştırmaya zemin hazırlamaktadır.

İnfertilite sürecinde folikül takibi, endometrial kalınlık ölçümü ve rahim anatomisinin değerlendirilmesi rutin olarak transvajinal ultrasonla gerçekleştirilmektedir. IVF sikluslarında günlük folikül büyümesi bu yöntemle izlenmektedir. Gebeliğin erken haftalarında kalp atışının teyidi, plasenta değerlendirmesi ve yüksek riskli gebeliklerin takibi de ultrasonla yapılmaktadır.

Ultrason Hangi Patolojileri Saptayabilir?

Uterus miyomları, jinekolojik ultrasonun en sık karşılaştığı bulgular arasındadır. Submüköz, intramural ve subserosal olmak üzere üç temel tipte sınıflandırılan miyomların boyutu, sayısı ve konumu ultrasonla ayrıntılı biçimde belirlenmektedir. Endometrial polip ve adenomiyozis de ultrasonla değerlendirilebilmekte; belirsiz vakalarda histerosonografi ile tamamlanmaktadır.

Over kistleri, ultrasonun sık rastladığı patolojilerdir. Basit anekoik kistler çoğunlukla foliküler kaynaklı ve beniğndir; birkaç döngü içinde kendiliğinden çözülmektedir. Septali, solid komponentli ya da renkli Doppler’de artmış kan akımı gösteren kompleks kistler malignite şüphesi doğurmaktadır; bu olgularda CA-125 gibi tümör markerlarıyla birlikte değerlendirme yapılmaktadır.

Endometrioma, çikolata kisti olarak da adlandırılan ve endometriozis hastalığına bağlı oluşan over kisti tipidir. Ultrasonografide karakteristik ‘zemin camı’ (ground glass) görünümüyle tanınmaktadır. Ayrıca ektopik gebelik (boru gebeliği), tuboovaryan apse, pelvik yapışıklıklar ve retrovert uterus gibi durumlar da ultrasonla değerlendirilebilmektedir.

Jinekolojik Ultrason Öncesi Hazırlık

Transabdominal ultrason için işlemden 1-2 saat önce bol su içilerek mesanenin dolu tutulması gerekmektedir. Dolu mesane pelvik organları yukarı iterek daha net görüntülenebilir hale getirmektedir. Transvajinal ultrason içinse dolu mesane gerekmemekte; aksine boş mesane tercih edilmektedir.

İşlem öncesinde özel bir hazırlık yoktur. Mevcut ilaç kullanımı, varsa bilinen alerjiler ve son adet tarihi hekime bildirilmelidir. Prof. Dr. Melahat Atasever, Ankara’daki kliniğinde işlem öncesinde hastalara prosedür hakkında kapsamlı bilgilendirme yaparak olası kaygıları gidermektedir. Ultrason işlemi anestezi gerektirmemektedir ve randevu günü normal beslenmeye devam edilebilmektedir.

Jinekolojik Ultrason Nasıl Yapılır?

Transabdominal ultrason için hasta muayene masasına sırtüstü uzanmaktadır. Karın bölgesine iletken jel sürüldükten sonra prob çeşitli açılardan hareket ettirilerek görüntüler elde edilmektedir. Rahim ve her iki over sistematik biçimde taranmakta; boyutlar ölçülmekte ve anormal kitleler tespit edilmektedir.

Transvajinal ultrason için hasta bacakları üzengiye yerleştirilerek muayene pozisyonu alır. Prob üzerine tek kullanımlık steril kılıf ve kayganlaştırıcı jel uygulandıktan sonra yavaşça vajinaya yerleştirilmektedir. Prob yukarı, aşağı ve yanlara döndürülerek rahim, her iki over ve fallop tüpü bölgeleri değerlendirilmektedir. Renkli Doppler gerekiyorsa bu aşamada aktivasyonu yapılmaktadır.

Görüntüler ekrana yansımakta; hekim anlık yorum yaparak bulguları kaydetmektedir. Ölçümler milimetrik hassasiyetle alınmakta ve dijital olarak saklanmaktadır. İşlem genellikle 10-20 dakika sürmektedir; değerlendirilen patolojinin karmaşıklığına göre süre değişebilmektedir.

Jinekolojik Ultrasonun Güvenliği

Ultrasonografi ses dalgası kullandığından hiçbir iyonlaştırıcı radyasyon içermemektedir. Bu özelliği sayesinde gebelik dahil her dönemde güvenle tekrarlanabilmektedir. Bugüne kadar yapılan kapsamlı araştırmaların tamamında anne ve bebek için herhangi bir zararlı etki saptanmamıştır. Dünya genelinde jinekoloji ve obstetrikte birinci sıra tanı aracı olarak kullanılmaktadır.

Transvajinal ultrason için prob, tek kullanımlık steril kılıfla korunduğundan enfeksiyon riski son derece düşüktür. İşlem ağrısız ya da yalnızca hafif rahatsızlık doğuran bir yöntemdir.